De 24-uurs sessie is een compacte CAO-voorbereiding die begint met een gezamenlijke lunch op dag 1 en eindigt met een gezamenlijke lunch op dag 2. De overnachting wordt gebruikt om na het avondeten informeel met elkaar van gedachten te kunnen wisselen. Dat blijkt vaak een uitstekende bijdrage te leveren aan de teamvorming van een CAO-delegatie.

Op de eerste dag wordt veel aandacht besteed aan onderhandelen op basis van wederzijdse belangen. Dat is de kern van de Harvard Negotiation Method, die in de jaren ’80 van de vorige eeuw de standaard voor onderhandelingen werd en dat tot op de dag van vandaag eigenlijk nog steeds is. De methode wordt wel eens verduidelijkt door twee zusters die allebei dezelfde sinaasappel willen hebben. Als een van hen de sinaasappel ten einde raad in twee helften snijdt blijkt dat de ene zuster het sap en de andere zuster de schil nodig heeft. Overleg over elkaars belangen had beide zusters een hele sinaasappel opgeleverd! Aansluitend worden de belangen achter de eigen CAO-voorstellen gezocht. Door niet alleen de vraag te stellen ‘wat’ men wil, maar ook ‘waarom’ worden de belangen achter de CAO-voorstellen duidelijk(er). 

Wat de 24-uurs sessies uniek maakt is dat het programma van dag 2 begint met een bezoek van onderhandelaars van vakbonden. Zij worden uitgenodigd en krijgen volop de gelegenheid om hun visie op het bedrijf, de branche, de CAO en de komende onderhandelingen te geven. De deelnemers aan werkgeverszijde hebben de opdracht daarnaar te luisteren en de visie en belangen van vakbonden te achterhalen. Er wordt dus niet over gediscussieerd en zeker niet onderhandeld! Na de bijdrage van vakbonden gaat de werkgeversdelegatie na of de inbreng van vakbonden echt begrepen is. Dan blijkt vaak hoe moeilijk het is om echt te luisteren en de visie en belangen van de andere partij echt te begrijpen! Maar ook hoe belangrijk dat is!

Het laatste deel van dag 2 wordt gebruikt om te zoeken naar mogelijkheden om de visie en belangen van beide partijen met elkaar te verbinden. Co-creatie, zoals dat in het Manifest Naar Nieuwe Arbeidsverhoudingen wordt genoemd. De basis van Het Nieuwe Onderhandelen!

De precieze invulling van een 24-uurs sessie is maatwerk en  biedt ruimte om aandacht te besteden aan specifieke wensen. De 24-uurs sessie is inmiddels toegepast in CAO-sectoren in zowel markt- en overheidssectoren. Belangstellenden kunnen per e-mail desgewenst meer gedetailleerde informatie en referenties krijgen.

Bij die gelegenheid hield Aukje Nauta, deeltijd hoogleraar en verbonden aan Factor Vijf, een inleiding met de prikkelende titel: ‘Zeg maar CIAO tegen de CAO!’ De strekking daarvan was dat de CAO naast collectieve afspraken meer ruimte kan geven voor individuele afspraken over arbeidsvoorwaarden. Dat vormt geen bedreiging voor de CAO, maar leidt juist tot vernieuwing en versterking van de CAO.

Het concept van de C(I)AO met een goede balans tussen collectieve en individuele afspraken over arbeidsvoorwaarden is het afgelopen jaar verder uitgewerkt in samenwerking met Factor Vijf. HS Arbeidsvoorwaarden en Factor Vijf bieden geïnteresseerde bedrijven, branches en CAO-partijen in maart gelegenheid om tijdens een tweetal CAO-diners ervan kennis te nemen en erover van gedachten te wisselen.

De medaille van een C(I)AO kent volgens mij drie kanten:

1. De manier waarop de C(I)AO tot stand komt: ‘puzzelen in plaats van touwtrekken’. CAO-partijen die vanuit een open houding op basis van vertrouwen samen met elkaar in plaats van tegenover elkaar bouwen aan de eigentijdse C(I)AO met een open oor en oog voor wensen en belangen van alle betrokkenen.

2. De ruimte voor individuele afspraken over arbeidsvoorwaarden vergroten, zonder aantasting van bestaande collectieve aanspraken. Bijvoorbeeld door ‘I-deals’, win-win-win afspraken over arbeidsvoorwaarden, die werknemers zelf met de werkgever maken en die door collega’s geaccepteerd worden, zorgvuldig in te bedden in de CAO en in de cultuur van het bedrijf of de branche. (Dat is het thema van de CAO-diners in maart.)

3. De C(I)AO digitaliseren, zodat collectieve rechten en individuele keuzes gemakkelijk en overzichtelijk samengebracht kunnen worden en werknemers inzicht hebben in de gevolgen van hun keuzes. Daarvoor zijn inmiddels voldoende uitstekende tools beschikbaar. 

Langs deze weg is de C(I)AO naar mijn overtuiging echt bereikbaar voor elke branche en elk bedrijf. In verschillende bedrijven en branches worden ook al stappen gezet. 

Kortom: De C(I)AO kan er echt komen als CAO-partijen het echt willen.

Misschien is deze week het eerste duidelijke antwoord op die vraag gegeven. Niet door een van de bij de FNV aangesloten bonden, maar door Politiebond ACP, aangesloten bij het CNV. Die bond maakte bekend zich los te zullen maken van het CNV. Met als belangrijkste reden dat de bond zich als beroepsorganisatie van politiemensen niet meer thuis voelt in het CNV als brede vakcentrale. Die zou te weinig oog hebben voor de belangen van specifieke beroepen.

De ACP keert zich radicaal af van het concept van een ongedeelde vakbeweging die alle werknemers ongeacht de sector waar zij werkzaam zijn vertegenwoordigt. Dat concept mondt uit in grote brede vakbonden, waarvan FNV Bondgenoten, CNV Vakmensen en in zekere zin ook De Unie voorbeelden zijn. Een vakbond die de collectieve belangenbehartiging van alle werknemers probeert te combineren met aandacht voor specifieke beroepsgroepen.

Het ‘nee’ van de ACP tegen de brede ongedeelde vakbeweging staat niet op zichzelf. Militaire vakbond ACOM overweegt de ACP te volgen. Vakbonden van FNV en CNV voor onderwijzers, sporters, journalisten, kappers, die eveneens een specifieke beroepsgroep vertegenwoordigen, lijken de bezwaren tegen de brede ongedeelde vakbeweging te delen. Bij de vormgeving van De Nieuwe Vakbeweging zal daar dan ook terdege rekening mee gehouden moeten worden.

In CAOpinie© heb ik eerder geschreven over de plannen van CDA en VVD. Hoewel de vakbeweging het zichzelf moet verwijten dat zij niet altijd bereid of in staat bleek de CAO-bakens in crisistijd tijdig te verzetten, wijs ik inhoudelijke bemoeienis van politiek en overheid met CAO-zaken af. De verantwoordelijkheid voor CAO’s ligt bij sociale partners en niet bij de politiek en de overheid. Ik zie geen voordelen om daar verandering in aan te brengen. De voorstellen van CDA, VVD en nu de PVV brengen mij niet op andere gedachten.

Want wat stellen de drie regeer- en gedoogpartijen eigenlijk voor? Hun voorstellen doen niets anders dan de positie van óngeorganiseerde werkgevers versterken. Immers, georganiseerde werkgevers vallen ook zónder AVV onder een afgesloten CAO. Door het voor óngeorganiseerde werkgevers gemakkelijker te maken zich aan de CAO te onttrekken maken de politici het lidmaatschap van werkgevers- en brancheorganisaties ónaantrekkelijker! En dat, terwijl zij  de afname van het aantal leden van sociale partners, in het bijzonder de vakbeweging, juist als argument gebruiken voor hun voorstellen!

De inhoud van de voorstellen van CDA, VVD en PVV overtuigen allerminst en wekken meer de indruk van politieke spelletjes met de CAO dan serieuze pogingen tot eigentijdse vernieuwing. Het is dan ook te hopen dat de drie partijen elkaar niet ‘even’ aan een politieke meerderheid helpen, maar bereid zijn om het debat te zoeken met sociale partners om échte vernieuwing en verbetering op het terrein van CAO en AVV te bevorderen!

Toen ik in 1976 met mijn eerste baan bij het CNV begon was de FNV net tot stand gekomen. 35 jaar later lijkt de FNV weer te gaan verdwijnen. De werknaam voor de opvolger is De Nieuwe Vakbeweging (DNV).Over de precieze inhoud van de besluiten van Dalfsen is nog weinig bekend. Des te meer werd er gisteravond op Twitter gespeculeerd, geoordeeld en veroordeeld.

De Nieuwe Vakbeweging moet in mei 2012 de FNV vervangen. PvdA-politica Jetta Klijnsma zal als kwartiermaakster fungeren. De huidige FNV-bonden kunnen lid worden van De Nieuwe Vakbeweging, die ruimte gaat bieden voor beroepsgroepen. De Nieuwe Vakbeweging zal zich niet uitsluitend op de huidige FNV-bonden richten; ook andere bonden kunnen zich erbij aansluiten. Dat lijkt volgens veel tweets een onverbloemd appèl op bonden van CNV en MHP.

Het is natuurlijk nog te vroeg om al vergaande conclusies te trekken. In ieder geval is de FNV erin geslaagd het uiteen vallen van de grootste Nederlandse vakbeweging te voorkomen. De prijs die daarvoor wordt betaald is echter – paradoxaal – juist het opheffen van de FNV! Of daar inderdaad De Nieuwe Vakbeweging voor in de plaats gaat komen zal nog moeten blijken. Daarover zullen de huidige bij de FNV aangesloten bonden ieder voor zich moeten beslissen. Die zullen dat ongetwijfeld af laten hangen van de wijze waarop De Nieuwe Vakbeweging wordt ingevuld. En daarbij zal het niet alleen om de vorm, maar vooral om de inhoud gaan!

Jetta Klijnsma, die De Nieuwe Vakbeweging moet invullen, zal er een ‘hell of a job’ aan hebben. De opzichtige uitnodiging aan CNV en De Unie om met De Nieuwe Vakbeweging mee te doen zal haar taak eerder compliceren dan vergemakkelijken. Het is de vraag of de verkenners Wijffels en Noten hun opvolgster daarmee een dienst hebben bewezen. Ergo: het kan nog alle kanten opgaan. Krijgt voorzitter Dennis Wiersma van FNV Jong gelijk met zijn tweet ‘Ik ben erg positief, Jong heeft de toekomst?’ of komt ‘de witte rook’ van Dalfsen vooral ‘van het bluswater op het volledig door brand verwoeste huis dat FNV heette’, zoals een Bondsraadslid van Abvakabo FNV gisteravond venijnig tweette?

De teloorgang van de vakbeweging wordt volgens de wetenschappers deels veroorzaakt door factoren die min of meer buiten de vakbeweging zelf liggen: toename van zzp’ers, afname van de middengroep op de arbeidsmarkt, vergrijzing en ontgroening en tenslotte de afname van de werkgelegenheid in heel Europa. Dat maakt de vakbeweging getalsmatig zwakker.

Maar de wetenschappers wijzen ook op oorzaken die bij de vakbeweging zelf liggen. ‘Een beweging’, zegt Jelle Visser, ‘moet een groot verhaal hebben en dat heeft de vakbeweging niet. Het zijn clubs geworden die bestaande belangen beschermen, vooral van oudere werknemers.’ Volgens Visser is de vakbeweging historisch juist de aanjager van veranderingen, maar staan ze nu in heel Europa noodzakelijke veranderingen eerder in de weg.

Visser vindt ook dat de vakbeweging de laatste tien jaar conservatiever is geworden en vreest dat de crisis in Europa dat alleen maar zal verergeren. Daardoor verliest de vakbeweging volgens hem nog meer de interesse van jongeren. Al met al een somber beeld, waarvan de aanwezige vakbondsbestuurders volgens het verslag in NRC Handelsblad ‘schoorvoetend moesten erkennen dat de wetenschappers wel een punt hadden’.

In de praktijk van alle dag zien we zeker bevestiging van het sombere beeld dat de wetenschappers op het afscheid van Jelle Visser schetsten. Maar er zijn ook lichtpunten. Jonge vakbondsbestuurders bij vakbonden aangesloten bij FNV, CNV en De Unie, die actief op zoek zijn naar een eigentijdse rol van de vakbeweging bij het oplossen van complexe vraagstukken.

Het is te hopen dat zij voldoende ruimte krijgen en nemen. Vooral voor de vakbeweging zelf!

We bespraken drie mogelijke vernieuwingen van het Nederlandse Poldermodel:

1. Minder centraal en meer decentraal
2. Minder collectief en meer individueel
3. Minder tegenover elkaar en meer samen met elkaar

Een korte samenvatting van de besproken stellingen:

Het Poldermodel kan sterk decentraliseren als de vakcentrales FNV, CNV en MHP verdwijnen. SER, STAR en allerlei andere overleggen zullen dan rechtstreeks vanuit de vakbonden zelf gevoed moeten worden. Dat geeft ook ruimte voor andere groepen, zoals jongeren, ouderen, gehandicapten en consumenten die nu vaak het vijfde wiel aan de overlegwagen vormen. Als de taken van de vakcentrales naar vakbonden worden gedecentraliseerd, kunnen andere taken, bijvoorbeeld op het gebied van de CAO, meer dan nu naar het niveau van sectoren en bedrijven gedecentraliseerd worden. Als die decentralisatie door de werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland gevolgd wordt ontstaat een dynamiek in de polder die zijn weerga niet kent.

I-deals – individuele afspraken tussen werkgevers en werknemers, die de instemming van hen beiden en van collega’s hebben – kunnen CAO’s sterk individualiseren. Zeker wanneer CAO-partijen het mogelijk durven te maken dat I-deals af kunnen wijken van CAO-bepalingen, die voor werknemers zonder I-deal gewoon kunnen blijven gelden. Door de regie over I-deals bij CAO-partijen te leggen kunnen I-deals en CAO’s elkaar versterken en kan individualisering gerealiseerd worden zonder dat afbreuk wordt gedaan aan bestaande collectieve afspraken.

Arbeidsverhoudingen tussen werkgevers(organisaties) en vakbonden veranderen drastisch als zij meer samen gaan puzzelen op oplossingen in plaats van traditioneel met elkaar te touwtrekken. Dat vereist vooral een andere kijk op elkaar. Zoals de Japanse tophonkballer die drie seizoenen lang de meeste homeruns had geslagen. Gevraagd naar zijn geheim zei hij: Ik zie de pitcher van de tegenpartij als mijn partner die ik nodig heb om mijn homeruns te slaan!’

Natuurlijk bestond over deze vernieuwingen geen eenduidig opvatting. In tegendeel. Maar het feit dat over zulke ingrijpende vernieuwingen binnen CNV Publieke Zaak gesproken kan worden plaatst de vakbeweging als een serieuze gesprekspartner midden in de actualiteit.

Eerder deze week organiseerde ik bij en met het Rotterdamse Pointlogic, bij velen bekend van het softwareprogramma F3, een experiment met computerondersteund CAO-onderhandelen. Daarvoor waren echte onderhandelaars van werkgevers en vakbonden uitgenodigd en werd er over een echte CAO-casus onderhandeld: de inzetbrieven van vakbonden en minister Donner voor de CAO Rijksoverheid.

Beide delegaties maakten gebruik van de CAO-navigatie software van Pointlogic. Daarmee kunnen zowel de eigen voorstellen als die van de andere partij worden gewaardeerd en kunnen optimale matches worden gezocht en gevonden. De software kan zowel door ieder van de CAO-partijen apart gebruikt worden, waarbij de waardering van de andere partij moet worden ingeschat, als gezamenlijk. In het experiment deden we beiden: eerst schatten beide partijen de waardering van de ander in; vervolgens wisselden we elkaars waarderingen uit. Daaruit bleek dat beide partijen elkaars waarderingen op enkele belangrijke onderwerpen schromelijk over- of onderschatten. Door de waarderingen gaandeweg uit te wisselen ontstond een veel beter beeld van elkaars belangen en bleek het gemakkelijker overeenstemming te bereiken.

De gesimuleerde onderhandelingen over de casus CAO Rijksoverheid leidden uiteindelijk tot een akkoord waarmee beide partijen tevreden waren. De waarde van de computerondersteuning is echter veel meer af te leiden uit de wijze waarop het akkoord tot stand kwam. De computer simulaties stimuleerden de interesse in elkaars belangen en bevorderden het zoeken naar gemeenschappelijke belangen zeer. Dat rechtvaardigt de conclusie dat computerondersteund CAO-onderhandelen werkt! Althans in een experimentele sessie. Het wachten is nu op CAO-partijen die er in de praktijk ‘in het echt’ eens gebruik van willen en durven maken.

De door Van Hijum voorgestelde herijking schiet echter te kort om het poldermodel van een nieuw elan te voorzien. Dat geldt zowel zijn analyse, als zijn beoordeling en de oplossing(en) die hij aandraagt. Van Hijum analyseert dat het poldermodel onder druk staat omdat werkgevers en vakbonden elkaar steeds minder vinden op vraagstukken van arbeid en sociale zekerheid. Dat is maar ten dele waar. Van Hijum heeft een punt als hij doelt op afspraken op centraal niveau (waarop zijn voorbeelden betrekking hebben). Maar hij gaat volledig voorbij aan de vele voorbeelden van CAO-vernieuwing in sectoren en bedrijven, die in goed overleg tussen werkgevers en vakbonden tot stand komen. Het Manifest Naar Nieuwe Arbeidsverhoudingen van AWVN, FNV Bondgenoten, CNV Vakmensen en De Unie begint daar zijn vruchten juist af te werpen!

Van Hijums analyse van al dan niet vermeende invloeden van politieke partijen als de SP en PVV ten koste van die van traditionele partijen als CDA en PvdA (waarbij de SP en PVV volgens Van Hijum willen ‘vasthouden aan verworven rechten’ en CDA en PvdA het overlegmodel omarmen) is te simpel en leidt slechts tot een onnodige en onwenselijk politisering. Van Hijums zorg over de representativiteit van de vakbeweging lijkt hout te snijden. Inderdaad, 4% leden onder 25 jaar en tweederde van het ledenbestand boven 45 jaar zijn geen cijfers om mee thuis te komen. Maar de stelling dat de vakbeweging dús niet meer de werknemers kan vertegenwoordiging is veel te boud. Ook de politiek en zeker politieke partijen hebben ermee te maken, maar blijven toch gelegitimeerd om beslissingen in het algemeen belang te nemen.

Van Hijum oordeelt vervolgens dat de politiek het poldermodel niet aan sociale partners over kan laten, maar ook een eigen verantwoordelijkheid heeft. Dat is natuurlijk zo, mits de politiek dat met grote terughoudendheid doet. Dat heeft het poldermodel juist tot het succes gemaakt wat het is geworden. Het is het primaat van sociale partners en dat moet zo blijven. Zoals Abraham Kuyper (die Van Hijum zelf citeert!) het zei: ‘Het is niet de overheid, maar het zijn de sociale partners zélf die voor elkaar moeten zorgen’!

De oplossingen die Van Hijum voorstelt zijn ronduit teleurstellend: meer maatwerk, gekoppeld aan verplichte medezeggenschap en het verruimen van het AVV-beleid, met name in crisistijden. Dat zal de polder niet wezenlijk veranderen. Wie het poldermodel écht wil herijken en hervormen moet de verschoven machtsverhoudingen van centraal naar decentraal erkennen en verouderde structuren (waaronder de SER) daarop aanpassen. Veel van wat Van Hijum wil bereiken zal dan min of meer van zelf volgen!

Het is voor de FNV te hopen dat de verkenners een flinke slag dieper graven dan het NOS-bericht meldt. Het pensioenakkoord op slechts de katalysator van verschillen in visie op de toekomst van de FNV. Het gaat daarbij om twee zaken: welke mate van autonomie kunnen afzonderlijke bonden in de toekomstige FNV behouden en welke vakbondspolitieke oriëntatie zal de toekomstige FNV kiezen.

Bij de mate van autonomie gaat het om de vraag of en op welke wijze specifieke beroepsgroepen, journalisten, kappers, sporters, onderwijzers, grafici, maar ook automonteurs, schoonmakers, bouwvakkers en verpleegkundigen binnen de toekomstige FNV hun eigenheid kunnen behouden. Met andere woorden: wordt de toekomstige FNV vanuit de basis opgebouwd met vergaande autonomie, zeggenschap en bevoegdheden of van bovenaf?

Bij de vakbondspolitieke oriëntatie gaat het om de vraag of de toekomstige FNV de weg van het Manifest Naar Nieuwe Arbeidsverhoudingen kiest, gericht op co-creatie samen met werkgevers of van organising en de daarbij behorende confrontatie met werkgevers. Een keuze die nog wel eens verward wordt met de keuze voor de ene of andere politieke partij en de daaruit voorvloeiende invloed die de SP op delen van de FNV zou hebben of krijgen.

Deze keuzes en dilemma’s hebben binnen de FNV tot diepgaande verschillen van mening en verlies van onderling vertrouwen geleid, die veel verder gaan dan het pensioenakkoord. Ze gaan zelfs verder dan de FNV en hebben directe en indirecte gevolgen voor de hele vakbeweging, voor de relatie met werkgevers en de overheid en voor de Nederlandse overlegeconomie. Om die reden is de keuze voor Wijffels als verkenner begrijpelijk en verstandig.

De aanpak met twee verkenners heeft zich vorig jaar bij de oplossing van het conflict over de CAO Schoonmaak bewezen (zie informatie over X-stra© op HS Arbeidsvoorwaarden.nl). De verkenners Noten en Wijffels staan voor een veel grotere opgave. Zij moeten de weg verkennen die uiteindelijk tot de noodzakelijke hervorming van het Nederlandse Poldermodel zal leiden. Of niet.